Układ przestrzenny Chojnowo Fot. K. Galińska
Wysoczyzna Elbląska od A do Z! | U jak układy przestrzenne
Wysoczyzna Elbląska zaskakuje tajemniczymi leśnymi ścieżkami i panoramicznymi widokami. Liczne szlaki piesze i rowerowe prowadzą przez najbardziej atrakcyjne turystycznie wzgórza między Elblągiem a Tolkmickiem, stąd poświęcamy im nasz cykl „Poznaj Wysoczyznę Elbląską od A do Z!”. Partnerem cyklu jest Dziennik Elbląski.
U jak układy przestrzenne wsi
Historia, ukształtowanie terenu, region, ekonomia czy tez funkcje jakie miała pełnić wieś, wpływały na rozlokowanie domostw czy układ pól. Te specyficzne układy zaczęły być powtarzalne i rozpoznawalne przez co otrzymały swoje nazwy. I tak można wymienić m.in.: łańcuchówkę (wieś leśno-łanową), okolnicę (wieś placową, owalnicę), rzędówkę (wieś sznurową), szeregówkę, ulicówkę, wielodrożnicę czy widlicę. Na dany układ przestrzenny składają się elementy, które świadczą o tożsamości i odrębności wsi, jest to przede wszystkim rozlokowanie zabudowań, dróg, gruntów rolnych, które razem stanowią kształt miejscowości.
Wsie na Wysoczyźnie Elbląskiej
Na terenie Parku Krajobrazowego Wysoczyzny Elbląskiej występują formy przestrzenne wsi zaistniałe w czasach planowej kolonizacji przez zakon krzyżacki w większości na prawie chełmińskim, która trwała od XIII wieku. Najbardziej popularnym układem do dzisiaj rozpoznawalnym jest tzw. ulicówka gdzie zabudowania są usytuowane po obu stronach drogi wiejskiej a obiekty gospodarcze z ogrodami na tyłach domu. Taki typ układu przestrzennego możemy rozpoznać w Łęczu czy Chojnowie, a sama forma jest bardzo powszechna na terenie całej Polski. Zarówno wieś Łęcze (pierwsze pisane wzmianki pochodzą z 1214 roku, przywilej lokacyjny na prawie chełmińskim otrzymała w 1299 roku), jak i Chojnowo, Jagodnik czy Pogrodzie (pierwsza lokacja w 1305 roku), mają swoje przywileje lokacyjne z okresu średniowiecza.
Drugim najczęściej stosowanym układem jest tzw. owalnica gdzie zabudowa ulokowana została wzdłuż dwóch łączących się dróg otaczających owalny plac, tzw. wieś placowo-ulicowa. Przykładem jest Majewo i Ogrodniki.
Tego typu układy ruralistyczne (ruralis – wiejskość) na przestrzeni wieków zmieniały swoje oblicze, rozrastając się i przekształcając, tworząc szeregi kolejnych dróg i zagród, zmieniając się tym samym w tzw. wielodrożnice. Najczęściej były to duże wsie parafialne.
Na terenie Parku znajdziemy także bardzo charakterystyczną wieś, będącą majątkiem szlacheckim – Kadyny z przysiółkami, które składały się z zabudowań gospodarczych oraz czworaków dla pracowników i domostw mieszkalnych, gdzie centralnym punktem wsi był zespół pałacowo-parkowy.
W Kadynach można wyodrębnić główny węzeł kompozycyjny, który stanowią drogi wraz z placem w centrum miejscowości z charakterystycznym akcentem architektonicznym w postaci studni. Obecna droga wojewódzka 503 odcina zespół pałacowo-parkowy z folwarkiem od pozostałych zabudowań w miejscowości. Dawny jej charakter tworzą zabudowania ulokowane naprzeciwlegle do dróg w formie ulicówki, utworzone w XX w. na polecenie cesarza Wilhelma II.
Zachowanie tych pierwotnie nadanych wsi cech, jej układu przestrzennego czy architektury wiejskiej, pozwala na określenie zarówno jej historii jak i charakteru regionu. Istotnym akcentem bywało umiejscowienie budynków szczytową ścianą wzdłuż drogi, a także stosowanie powtarzalnego, charakterystycznego dla regionu układu przestrzennego samej zagrody, z lokalizacją budynków gospodarczych. Istotna była również lokalizacja kościoła we wsi lub dworu, zaakcentowanych alejami drzew.
Przestrzeń pod ochroną
Centralny układ wsi, jej rozplanowanie, podziały własnościowe, zabudowa często z uporządkowaną zielenią i przede wszystkim historyczną siecią dróg i ulic stanowią przestrzeń o walorach wartych zachowania w pierwotnej formie. Takie układy mogą być chronione poprzez kilka możliwości: jako wpis do rejestru zabytków, uznanie za pomnik historii, powołanie parku kulturowego, ustalenie ochrony w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego lub wpis w inne akty prawne.
Kadyny są przykładem gdzie układ ruralistyczny wraz z wyjątkową zabudową zespołu pałacowo-parkowego i gospodarczą, został wpisany do rejestru zabytków w 1990 r.
Wsie coraz częściej zatracają swój pierwotny układ poprzez niekontrolowany rozwój przestrzenny i nie rzadko błędne decyzje planistyczne. Coraz częściej zauważalna jest parcelacja gruntów i tworzenie się osiedli willowych. Architektura wiejska, stanowiąca jej wizytówkę i często odrębność regionalną, zanika przez brak odpowiednich prac remontowych i wprowadzanie na wieś miejskich wzorców architektonicznych. Tak charakterystyczne i mające ogromne znaczenie dla ekosystemu zadrzewienia śródpolne i naturalne oczka wodne znikają z krajobrazu.
Może warto spróbować odnaleźć i zachować w krajobrazie wsi ten kulturowy, historyczny akcent jakim są dawne układy przestrzenne. Jeszcze wiele miejscowości posiada swój dawny charakter miejsca. Zacznijmy od Wysoczyzny Elbląskiej!
Karolina Galińska
Park Krajobrazowy Wysoczyzny Elbląskiej
