Pierwiosnka lekarska Fot. Karolina Galińska | PKWE
Wysoczyzna Elbląska od A do Z! | P jak pierwiosnka lekarska
Wysoczyzna Elbląska zaskakuje tajemniczymi leśnymi ścieżkami i panoramicznymi widokami. Liczne szlaki piesze i rowerowe prowadzą przez najbardziej atrakcyjne turystycznie wzgórza między Elblągiem a Tolkmickiem, stąd poświęcamy im nasz cykl „Poznaj Wysoczyznę Elbląską od A do Z!”. Partnerem cyklu jest Dziennik Elbląski.
P jak pierwiosnka lekarska
Pierwiosnka lekarska (Primula veris lub Primula officinalis) zwana dawniej także pierwiosnkiem lekarskim to wieloletnia roślina, którą można napotkać kwitnącą w kwietniu i maju (choć czasem już i w marcu) na łąkach, murawach, w zaroślach, na skraju lasu lub w widnych lasach.
Wiosenna roślina o żółtych kwiatach
Pierwiosnka lekarska jest rośliną wieloletnią. Liście o długich, oskrzydlonych blaszką liściową ogonkach są zebrane w różyczkę przy ziemi. Są jasnozielone, o podłużnie jajowatym kształcie, nieregularnie karbowanych lub ząbkowanych brzegach. Na górnej powierzchni są pomarszczone. Z różyczki liści wyrasta kwiatonośna łodyżka, zwana głąbikiem, o wysokości zazwyczaj około 30 do 40 cm. Na szczycie łodygi są zebrane kwiaty, o złocistożółtej koronie złożonej z pięciu płatków oraz charakterystycznymi, pomarańczowymi pięcioma plamkami w gardzieli. Kwiaty słabo, choć przyjemnie pachną. Owocem jest wielonasienna torebka.
Właściwości lecznicze pierwiosnki
Pierwiosnka lekarska to znana od wieków roślina lecznicza, stosowana w medycynie ludowej. Stosowali ja między innymi św. Hildegarda z Bingen (XII wiek), Leonard Fuchs (XVI wiek) Tabernaemontanus (czyli Jacobus Theodorus, XVI wiek), Matthiolus (czyli Pierandrea Matthioli, XVI wiek) i wielu innych.
Do leczenia wykorzystywano wszystkie części rośliny. Stosowano je (szczególnie kłącze z korzeniami) przy schorzeniach dróg oddechowych (przeziębienia, zapalenia gardła, krtani itp.), w gruźlicy i pylicy płuc. Zawarte w roślinie saponiny działają wykrztuśnie i rozrzedzają wydzieliny dróg oddechowych. Do tej pory korzeń pierwiosnki jest stosowany w syropach o działaniu wykrztuśnym: Bronchosol i Herbapect,
Ponieważ pierwiosnka lekarska ma także właściwości moczopędne, napotne i oczyszczające krew, stosowano ją do kuracji odtruwających organizm. Zioło to ma także dość silne właściwości grzybobójcze i słabsze przeciwbakteryjne. Miała także zwalczać jąkanie się. Zewnętrzne okłady pomagały przy stłuczeniach.
Kwiaty i liście zbiera się wiosną, a części podziemne – jesienią.
Inne zastosowania
Korzeń pierwiosnki był stosowany do prania delikatnych tkanin: zawiera dużo saponin (które w ciepłej wodzie pienią się tak jak znane nam mydło), nie uszkadzał ani barwników, ani samych tkanin a ponadto ma przyjemny, anyżkowy zapach. Z kolei starty z korzeni proszek był używany jako tabaka.
Pierwiosnka miała także zastosowanie w kuchni: kwiaty parzono jak herbatę, a młode liście wykorzystywano jako dodatek do sałaty i zup. Warto jednak wiedzieć, że pierwiosnka może powodować uczulenia.
Pierwiosnka w ludowych wierzeniach…
Pierwiosnka lekarska miała także ludową nazwę „kluczyki” albo „klucze św. Piotra” gdyż jej zebrane na szczycie głąbika kwiaty (a potem owoce) przypominają pęk kluczy. Zgodnie z wierzeniami, pierwiosnka rosła w miejscu, gdzie św. Piotr upuścił klucze do nieba.
Z pierwiosnką lekarską łączą się także przesądy. Podobno, kwiaty pierwiosnki to klucze do ukrytych skarbów. Niektórzy wierzyli, że jeśli panna będzie nosiła takie kwiaty we włosach lub przy sukni, to kluczyki te „otworzą” serce ukochanego.
… i literaturze pięknej
O pierwiosnkach pisał już William Szekspir w „Śnie nocy letniej”. W baśniach Hansa Christiana Andersena „Królowa Śniegu” czy „Kwiaty Idalki” również pojawiają się te kwiaty. Za to cały wiersz poświęcił pierwiosnce Adam Mickiewicz („Z niebieskich najrańszą piosnek ledwie zadzwonił skowronek, najrańszy kwiatek pierwiosnek błysnął ze złotych obsłonek […]”). W baśni Andersena pod polskim tytułem „Pierwiosnek”, podobnie jak w wierszu Władysława Broniewskiego pod tym samym tytułem, sądząc po opisie rośliny, bohaterką jest jednak śnieżyczka przebiśnieg, gdyż w obu tych utworach mowa o białych kwiatkach.
Hanna Kruk
Park Krajobrazowy Wysoczyzny Elbląskiej
