Fot. Zbigniew Zagrodzki | PKWE
Wysoczyzna Elbląska od A do Z! | J jak jary Wysoczyzny Elbląskiej
Wysoczyzna Elbląska zaskakuje tajemniczymi leśnymi ścieżkami i panoramicznymi widokami. Liczne szlaki piesze i rowerowe prowadzą przez najbardziej atrakcyjne turystycznie wzgórza między Elblągiem a Tolkmickiem, stąd poświęcamy im nasz cykl „Poznaj Wysoczyznę Elbląską od A do Z!”. Partnerem cyklu jest Dziennik Elbląski.
Wysoczyzna Elbląska – wyniesiona przez ostatnie zlodowacenie spośród mórz, równin i depresji samotna wyspa, spowita w najpiękniejsze krajobrazy baśniowa kraina, zadziwiająca bujną przyrodą i bogactwem form geologicznych, niezwykle dynamicznie skumulowanych na stosunkowo niewielkim obszarze. Najbardziej mrocznym i tajemniczym z nich poświęcamy przede wszystkim dzisiejszy artykuł.
Ogólnie można je określić mianem dolin, te się jednak mniej lub bardziej subtelnie różnią między sobą. Mają więc swoje nazwy, brzmiące nader poetycko, zgodnie z zagadkową aurą, która je otacza.
Jar, wąwóz, parów, debrza, dolina, rozdół, wądół, jaruga, a także (ale już poza Wysoczyzną) kanion, żleb – cóż to za barwne i intrygujące miana tych tajemniczych tworów Natury, które niejednokrotnie inspirowały artystów sztuki wysokiej: malarzy, literatów, kompozytorów.
Ich oficjalne definicje brzmią może mniej poetycznie, niemniej niezmiernie ciekawe jest rozróżnienie pojęciowe pomiędzy tymi formami ukształtowania terenu.
Tak więc jar to wydłużona dolina stałego cieku wodnego (rzeka, strumień, potok) o wąskim dnie i stromych zboczach; wąwóz od jaru w zasadzie różni się jedynie suchym dnem, gdzie nagła woda pojawia się tylko okresowo (po roztopach, deszczach) i wyniku działalności erozyjnej tworzy wąwóz, przeobrażając go ostatecznie (choć nie zawsze), gdy strome zbocza wąwozu się osypały i złagodniały – w parów.
Zagadkowa jaruga oznacza zabagniony, głęboki parów lub wąwóz.
W końcu debrza to sucha dolina o przekroju litery V i znacznym spadku, a jej przeobrażona, w wyniku nagromadzenia osadów na dnie, forma przybiera miano wądołu.
Przy okazji zagadnienia poetyki nazw należy wspomnieć o pojawiającej się w niektórych źródłach, bardzo już specjalistycznej definicji samej Wysoczyzny Elbląskiej – izolowana kępa morenowa: spod ściśle, wydawałoby się, naukowego pojęcia jakże obrazowo wybrzmiewa samotność tej dumnie wynoszącej się ponad równie krainy.
Wędrowca, zagubionego w bezdrożach Wysoczyzny, szczególną mistyką owioną mroczne jary leśne, gdzie wkracza się jakby w inną przestrzeń i odmieniony czas. Romantykę wędrówek leśnymi jarami, wąwozami i parowami podsycają tajemnicze, mistyczne nazwy dolin, nadane nie wiadomo kiedy i przez kogo, zapewne jednak przez dusze wrażliwe, przedkładające refleksję i kontemplację nad życiowy formalizm. Przytaczam je poniżej, wraz z poglądową lokalizacją, za znakomitym Przewodnikiem krajoznawczym „z myszką” po Wysoczyźnie Elbląskiej Dariusza Bartona i równie doskonałą mapą tamże zamieszczoną:
Kamienny Jar w pobliżu wsi Chojnowo.
Jar Kamienia Złotego Wina z największym na Wysoczyźnie (1520 cm obwodu), pomnikowym głazem o tej samej nazwie – przy folwarku w Ostrogórze.
Jar Szczawiowy, Jeleni, Barani, Jasny, Święty, Wyrzeźbiony, Wilczy, Dolina i Dolinka, Dolny Zaułek – wzdłuż Czarnej Drogi, biegnącej przy meandrach strumienia Grabianka z Kadyn do serca kadyńskiej puszczy.
Jary Łęcza: Jar Bukowy, Mennonitów i Pruski Jar – okolice Łęcza, Kamionka Wlk. i Połonin.
Lisie Jary – okolice Kamionka Wlk.
Dąbrowski Jar – elbląska Bażantarnia.
Jar Lisi – Rubno.
Nie wszystkie doliny są nazwane, a te bezimienne są równie czarowne i zagadkowe, jak choćby długie na kilka kilometrów, nieustannie meandrujące przepastne jary strumieni Olszanki i Stradanki, gdzie względne różnice wysokości dochodzą niekiedy do 100 m.
Wędrowanie leśnymi dolinami Wysoczyzny Elbląskiej to poruszające, niezapomniane przeżycie; z każdym krokiem zanurzamy się coraz głębiej w Świątynię Natury, która odgradza nas ścianami wąwozów od codzienności, darując nam na ten czas swe nieprzemijające piękno i niezmąconą harmonię bytu.
Zbigniew Zagrodzki,
Park Krajobrazowy Wysoczyzny Elbląskiej
