Baszta gotycka w Tolkmicku | Fot. K. Galińska | PKWE
Wysoczyzna Elbląska od A do Z! | F jak fortyfikacje miejskie Tolkmicka
Wysoczyzna Elbląska zaskakuje tajemniczymi leśnymi ścieżkami i panoramicznymi widokami. Liczne szlaki piesze i rowerowe prowadzą przez najbardziej atrakcyjne turystycznie wzgórza między Elblągiem a Tolkmickiem, stąd poświęcamy im nasz cykl „Poznaj Wysoczyznę Elbląską od A do Z!”. Partnerem cyklu jest Dziennik Elbląski.
F jak fortyfikacje miejskie Tolkmicka
Walory miejsca, w którym położone jest Tolkmicko są niepodważalne. Od strony lądu malownicze, nasłonecznione stoki i wzgórza pokryte lasami, zamknięte wodami Zalewu Wiślanego. Miejsce to zachęcało od zarania dziejów do zamieszkania, świadczą o tym liczne znaleziska archeologiczne. Od obozowisk łowców reniferów, osadnictwa Bałtów, późniejszych Prusów, burzliwych czasów Zakonu Krzyżackiego… i tu się zatrzymamy.
Budowa obwarowań miejskich
W ostatnich latach XIII w. na miejscu pruskiej osady, powstała miejscowość na prawie chełmińskim. Dokument potwierdzający przywilej lokacyjny zaginął, dlatego prawa miejskie zostały nadane ponownie w późniejszych latach. Jednym z wielu obowiązków władz miejskich była budowa murów obronnych, które początkowo stanowił wał ziemny z drewnianą palisadą z zaostrzonych pali wbitych jeden przy drugim w ziemię, tzw. częstokołu i budowli bramnych. W tym czasie powstał także pierwszy drewniany kościół, a na wzgórzu drewniana rezydencja dla sołtysa, późniejszy warowny zameczek krzyżacki. W 2 połowie XIV w. za czasów wielkiego mistrza Winrycha von Kniprode, powstały mury ceglane z bramami i basztami, fosę stanowiło koryto z wodami Stradanki ze zmienionym specjalnie biegiem. ‘W obrębie tych murów było pięć bram, z których dwie zamykały wyloty głównej arterii komunikacyjnej o kierunku wschód – zachód, a więc: Brama Elbląska zwana również Młyńską (przy ul. Elbląskiej na wysokości ul. Młyńskiej) i Brama Fromborska (przy ul. Szkolnej na wysokości ul. Basztowej). Od strony Zalewu prowadziły do miasta bramy: Zalewowa (usytuowana u wylotu ul. Świętojańskiej na wysokości ul. Ceramicznej) i Brama Rybacka (u wylotu ul. Krętej na wysokości ul. Krzywej). Przy ul. Nadrzecznej między wylotami ulic: Świętojańskiej i Jagiellońskiej, na wprost wylotu ul. Królewieckiej usytuowana była piata brama miejska zwana Bramą Kleszą lub Nowowiejską […].”[1] Według p. Dariusza Bartona, wspomniana tutaj ‘Brama Nowowiejska’, faktycznie powinna być tłumaczona jako ‘Brama na Nowinkę’, ponieważ w tym kierunku prowadził przez bramę trakt z Tolkmicka. Opis lokalizacji bram zawiera również informację, iż wysokość murów obronnych wynosiła 5-6 m a ich grubość 3 m. Podaną grubość murów poddaje się jednak pod wątpliwość.
Furty, bramy, baszty
Elementami obwarowań miejskich Tolkmicka były furty, bramy i baszty oraz strzelnica. Furty służyły do codziennego użytku dla mieszkańców miasta, jako wąskie przejście na pobliskie pola czy ogrody, bez konieczności otwierania ciężkich bram głównych. Wejścia te także były zamykane i w trakcie oblężenia mogły służyć do ewakuacji ludności. W odróżnieniu od furt, bramy pełniły kluczowe funkcje obronne i administracyjne. Pozwalały na kontrolę wchodzących osób, zwierząt i towarów, pobierano w nich opłaty za wjazd i cła od towarów handlowych wwożonych do miasta. To one były kluczowym elementem systemu obronnego, zamykanym zwykle ciężkimi wrotami lub broną w razie ataku. Zachowała się kopia archiwalnego rysunku przedstawiającego pozostałości murów w rejonie Bramy Kleszej, odnalezionego przez p. Czesławę Betlejewską w Archiwum Państwowym w Gdańsku, a udostępnionego przez Pana Dariusza Bartona. Można na jego podstawie stwierdzić, że po zewnętrznej stronie murów, przed bramą była tzw. szyja bramna czyli po obu jej stronach wychodziły dwa wysokie, równoległe mury wysunięte przed lico murów obronnych na długość 5 metrów. Był to powszechny element przedbramia, występujący przed głównym obwodem fortyfikacyjnym w średniowiecznej architekturze obronnej miast. Według p. Dariusza Bartona na murach szyi bramnej prawdopodobnie było osadzone zadaszenie o drewnianej konstrukcji, kryte ceramiczną dachówką. Natomiast z rysunku przedstawiającego panoramę Tolkmicka od strony Zalewu Wiślanego autorstwa Moritza Grafa von Schall-Riaucoura, prawdopodobnie z I poł. XIX w., wywnioskować można, że Brama Zalewowa od nabrzeża już takich elementów nie posiadała.
Kolejnym elementem fortyfikacji tolkmickich były baszty. Według planu Vogta z 1810 roku były prawdopodobnie trzy i wszystkie usytuowane we wschodniej linii murów. Baszty zwykle jako element wysunięty przed linię murów, umożliwiał strażnikom i łucznikom obserwowanie przedpola i prowadzenie ostrzału wzdłuż muru. Jedynym świadkiem tamtych czasów jaki pozostał z murów obronnych Tolkmicka, jest właśnie baszta stojąca w południowo-wschodniej części średniowiecznego miasta, przy obecnej ulicy Basztowej. Budynek został wzniesiony na planie prostokąta, a dolne partie stanowią głazy polne, pozostałym materiałem jest cegła. Baszty zazwyczaj były wyższe niż mur obronny, zachowana baszta posiada dwie kondygnacje i widoczne ślady wielu przebudowań. Prawdopodobnie w skład obwarowań miejskich wchodził także budynek zbrojowni, wykorzystany w późniejszym czasie na strzelnicę. Według planu Vogta znajdował się w narożniku murów w pobliżu Bramy Kleszej.
Ślady po murach
Obwarowania miejskie wymagały kosztownych konserwacji. Materiał archiwalny wskazuje, że ulegały powolnej degradacji i stopniowym rozbiórkom służąc za materiał budowlany mieszkańcom. Wysokość murów stopniowo malała. W latach 20’ XIX w. gdy powstawały plany budowy portu, planowano nawet ich rozbiórkę by spożytkować budulec na rzecz prac portowych. Nie spełniały już formy obronnej i prawdopodobnie nigdy nie zdołały skutecznie obronić miasta. Według opisu Tolkmicka z XVIII w. wyrwy w murach miały być zabezpieczone dębowym płotem, a obie furty i Bramę Rybacką zamurowano by do miasta nie docierały nieopodatkowane towary. „Przebieg murów na niektórych odcinkach można było prześledzić jeszcze w okresie powojennym, gdyż istniały wówczas ich kamienne fundamenty, które rozebrano przed kilkunastu laty”, pisze Franciszek Mamuszka w ‘Elbląg i okolice. Informator krajoznawczy’ z 1978 r.
Być może mieszkańcy Tolkmicka i okolic w swoich pamiątkach posiadają jeszcze zdjęcia ze średniowiecznymi pozostałościami w tle. Warto byłoby je odszukać i wspólnie odtworzyć ten zamierzchły obraz. Zapraszamy do kontaktu: k.galinska@pkwe.warmia.mazury.pl
Serdeczne podziękowania dla p. Dariusza Bartona i p. Jolanty Zielińskiej za nieocenioną pomoc.
Karolina Galińska
Park Krajobrazowy Wysoczyny Elbląskiej
[1] Elżbieta Lewandowska, Tolkmicko. Dokumentacja historyczno-urbanistyczna wykonana na zlecenie Wojewódzkiego Konserwatora w Gdańsku. Gdańsk 1973, maszynopis.
