Dąb rośnie w Kadynach, tuż przy szosie z Elbląga do Tolkmicka Fot. Zygmunt Gawron
Wysoczyzna Elbląska od A do Z! | Dąb Bażyńskiego
Wysoczyzna Elbląska zaskakuje tajemniczymi leśnymi ścieżkami i panoramicznymi widokami. Liczne szlaki piesze i rowerowe prowadzą przez najbardziej atrakcyjne turystycznie wzgórza między Elblągiem a Tolkmickiem, stąd poświęcamy im nasz cykl „Poznaj Wysoczyznę Elbląską od A do Z!”. Partnerem cyklu jest Dziennik Elbląski.
Najgrubszy żyjący dąb w Polsce.
Dąb Bażyńskiego jest uznawany za najgrubszy żyjący dąb w Polsce. Liczy 1004 cm obwodu na wysokości pierśnicy, czyli 130 cm od poziomu gruntu (pomiar wykonany przez eksperta w kwietniu 2025 r) i 20,4 m wysokości. Dąb rośnie w Kadynach, tuż przy szosie z Elbląga do Tolkmicka.
Jest to dąb szypułkowy, który został ustanowiony pomnikiem przyrody w 1962 roku. Obok niego, wzdłuż drogi, rosną inne okazałe dęby. Wszystkie te drzewa (łącznie z Dębem Bażyńskiego) zostały ustanowione pomnikiem przyrody w 1962 roku.
Dąb Bażyńskiego jest poważnie uszkodzony. Posiada bardzo poważne ubytki pnia i korony. Część konarów i gałęzi zamarła lub zamiera. Pierwotne konary główne i przewodniki zostały zredukowane wskutek wyłamań lub cięć. Dąb został zaatakowany przez grzyby w tym grzyby rozkładu brunatnego – żółciaka siarkowego oraz ozorka dębowego (częściowo chronionego).
Widoczne są na nim ślady żerowania owadów: galasówki dębianki, zwójki zieloneczki i kołatka. Stan drzewa to skutek nie tylko wieku, ale i naporu cywilizacji – zakłóceń w działaniu systemu odwadniania, spadku poziomu wód gruntowych, zanieczyszczenia światłem, bezpośredniej bliskości szosy (i związanego z tym zasolenia), a także prób nieumiejętnego ratowania drzewa. Jego potężna dziupla, w celu wzmocnienia drzewa wypełniona była ceglano- betonową plombą usuniętą w 1994 r. Obecnie dziupla ta zajmuje praktycznie całe wnętrze pnia. W XIX wieku, za czasów jednego z właścicieli majątku w Kadynach, Artura Birknera, dziuplę zmierzono w nietypowy sposób: okazało się, że mieści się w niej jednocześnie 11 żołnierzy w pełnym rynsztunku. Przez pewien czas wejście do dziupli było zamknięte wrotami. Natomiast na zlecenie rezydującego w Kadynach Wilhelma II – Cesarza Prus, wybudowano przy dębie stróżówkę, w której umundurowany strażnik dbał o jego bezpieczeństwo.
W ostatnim półwieczu dąb przechodził wielokrotnie mniej lub bardziej trafione zabiegi pielęgnacyjne. W 2025 r wykonano pielęgnację drzewa polegająca na wybiórczym cięciu korony z uschniętych gałęzi, zabezpieczeniu przed upadkiem konara od strony drogi DW 503 oraz budowie przegrody zamykającej komin w pniu, w celu ograniczenia zbyt dużej wentylacji i wysuszania pnia.
Skąd nazwa?
Nazwa dębu była wielokrotnie zmieniana. W XIX wieku nosił nazwę 1000-letniego Dębu Niemiec, na przełomie XIX i XX wieku – Dębu Królewskiego (na cześć ówczesnego właściciela majątku – cesarza Wilhelma II), po 1945 był to Dąb 1000-lecia, następnie Dąb Kadyny (imię legendarnej księżniczki pruskiej), potem był znany jak Dąb Odrodzenia Polski. Ostatecznie nazwano go Dębem Jana Bażyńskiego, dzięki któremu znaczne obszary Prus przyłączone zostały za panowania Kazimierza Jagiellończyka do Korony. Jan Bażyński (Bażeński) (1390–1459) znany również jako Johannes von Baysen. pochodził ze spolonizowanej rodziny szlacheckiej Flemingów, która przybyła na Warmię z Lubeki w celach kolonizacyjnych w pierwszej połowie XIII w. Była to barwna postać. Odbywając liczne podróże, walczył w wielu krajach Europy, wsławił się m.in. w wojnach z Maurami. Jan Bażyński był jednym z założycieli Związku Pruskiego, który bronił niezależności miast pruskich od Zakonu Krzyżackiego. Za zasługi w doprowadzeniu do powstania i inkorporacji Prus Królewskich do Korony w 1454 r., Bażyński uhonorowany został stanowiskiem gubernatora Prus. Natomiast właścicielem majątku w Kadynach stał się w 1431 roku, otrzymując go od Krzyżaków jako zastaw za długi. Rodzina Bażyńskich zarządzała tym terenem przez kolejne 200 lat.
A co z wiekiem?
Pomimo postępów nauki, niestety nie posiadamy narzędzi do naukowego określenia ze 100 procentową pewnością wieku najstarszych, najczęściej spróchniałych drzew. Jedynym sposobem ustalenia dokładnego wieku drzewa nadal pozostaje metoda polegająca na policzeniu ilości rocznych przyrostów (tzw. słojów) u podstawy pnia. Aby to zrobić, wcale nie trzeba ścinać drzewa. Obecnie istnieją techniki, które nie są aż tak inwazyjne – np. pobieranie wywiertów specjalnym wiertłem Presslera (wiertłem pobierającym fragment pnia o średnicy kilku milimetrów) czy rezystografia (polegająca na pomiarze zmian oporu powstającego podczas wiercenia drewna 3 mm igłą) oraz techniki zupełnie bezinwazyjne – np. tomografia komputerowa. Jednak nawet najbardziej zaawansowana technika staje się bezradna w przypadku, gdy środek pnia jest pusty, wypełniony próchnicą lub pień składa się z nieznanej ilości zrośniętych pni. Zostaje nam wówczas mniej lub bardziej dokładne jego szacowanie poprzez ekstrapolację wyników z metod bezpośrednich z ilością słoi w zakresie brakującej części pnia. W ekstrapolacji tej można uwzględnić warunki bytowania odczytane z zachowanych słoi innych drzew występujących w danym czasie na tym samym terenie. Na podstawie powyższych metod oceniono wiek dębu Bażyńskiego na 700-750 lat co plasuje go wśród najstarszych drzew w Polsce.
Nasze pomniki przyrody.
Przyjmuje się natomiast (nie bez kontrowersji z powodu hipotezy, że pień składa się ze zrośniętych wielu osobników) że najstarszym drzewem w Polsce jest cis pospolity z Henrykowa Lubańskiego (województwo dolnośląskie), liczący około 1300 lat. Obecnie w Polsce znajduje się łącznie 36 560 obiektów mających status pomnika przyrody.
Największą liczbę pomników przyrody stanowią drzewa – 34 567 szt. ( z czego ok 40 % to dęby), w tym okazy indywidualne – 30 063 szt., grupy drzew – 3734 szt. oraz zabytkowe aleje – 770 szt. Pozostałe pomniki przyrody to głazy narzutowe – 1096 szt., skałki i jaskinie – 305 szt. oraz tzw. „pozostałe obiekty” (stanowiska rzadkich roślin i grzybów, źródła i źródliska, drzewostany, wodospady, ostoje chronionych gatunków zwierząt, wąwozy, jary i parki) – 592 szt.
Najstarsze, najwyższe i najgrubsze na świecie.
Na świecie najbardziej sędziwy wiek osiągają pnie sosny długowiecznej (Pinus longaeva) rosnące w Górach Białych (ponad 4700 lat). Jednak sam pień to nie drzewo. Okazuje się, że wegetatywnie rozmnażające się okazy topoli osiki oraz świerka pospolitego mogą żyć nieprzerwanie od tysięcy lat tworząc tysięce pni na powierzchni dziesiątków hektarów. Z tego też względu czasem najstarszym drzewem określa się Old Tjikko – okaz świerka pospolitego, którego system korzeniowy miał w czasie odkrycia (2004) ok. 9 550 lat, mimo że pień jest o wiele młodszy. Wiek określony został metodą datowania radiowęglowego a w zasadzie szacowania wieku, gdyż metoda ta jest często zawodna .
Najgrubszym żyjącym drzewem na świecie pod względem obwodu pnia jest Drzewo z Tule (Árbol del Tule), cypryśnik meksykański (Taxodium mucronatum) rosnący w Santa María del Tule w Meksyku. Obwód jego pnia wynosi ponad 36-44 metry, a średnica to około 11,5-14 metrów. Jego szacowany wiek to 1450–1600 lat.
Natomiast najwyższym drzewem na świecie jest Hyperion, sekwoja wieczniezielona (Sequoia sempervirens) rosnąca w Parku Narodowym Redwood w Kalifornii (USA). Okaz mierzy 116 metrów wysokości (dla porównania Katedra Św. Mikołaja w Elblągu ma 97 m wysokości). To drzewo liczące około 700-800 lat.
Jarosław Mytych
Park Krajobrazowy Wysoczyzny Elbląskiej
