Buk odmiany płaczącej w Łęczu | Fot. Zbigniew Zagrodzki | PKWE
Wysoczyzna Elbląska od A do Z! | B jak buk
Wysoczyzna Elbląska zaskakuje tajemniczymi leśnymi ścieżkami i panoramicznymi widokami. Liczne szlaki piesze i rowerowe prowadzą przez najbardziej atrakcyjne turystycznie wzgórza między Elblągiem a Tolkmickiem, stąd poświęcamy im nasz cykl „Poznaj Wysoczyznę Elbląską od A do Z!”. Partnerem cyklu jest Dziennik Elbląski.
Puszcza liściasta
Lasy Wysoczyzny Elbląskiej, rozciągające się rozległymi kompleksami głównie w jej północno – zachodniej części, to w olbrzymiej większości lasy liściaste, rosnące na bardzo urozmaiconych i żyznych siedliskach, z bogatym składem gatunkowym drzew i krzewów. Rosną tu: buk, dęby (szypułkowy, bezszypułkowy i czerwony), grab, lipy (drobni– i szerokolistna), brzoza, olcha, wiązy (górski, szypułkowy i pospolity), jesion, klony (zwyczajny i jawor), wierzby i topole, jarząb, robinia, dzikie jabłonie i grusze, trześnia. Wśród krzewów najczęściej spotykamy czarny bez, leszczynę, trzmielinę, czeremchę, kalinę; rzadziej bez koralowy, szakłak, suchodrzewy i inne gatunki. Urozmaicają ten zestaw, choć w mniejszym udziale, drzewa iglaste: świerk, jodła, sosna, modrzew, daglezja, choina kanadyjska.
Puszcza ta porasta niezwykle dynamicznie rzeźbiony obszar, pocięty głębokimi i stromymi wąwozami, dnem których wartko płyną, nieustannie meandrując, liczne strumienie i potoczki.
W lasach liściastych wyraźnie zaznacza się aspekt sezonowy, szczególnie runa, drzew i krzewów. Wczesną wiosną, nim gęste listowie zamknie sklepienie puszczy, znacząco ograniczając dostęp światła, dno lasu pokrywa się kolorowym kobiercem spieszących z kwitnieniem roślin runa – przylaszczek, zawilców, kokoryczy czy ziarnopłonów. Natomiast jesienią, usypiający z wolna las płonie symfonią najpiękniejszych barw.
Głównym gatunkiem lasotwórczym na Wysoczyźnie Elbląskiej jest buk zwyczajny, który osiąga tu północno–wschodnią granicę naturalnego zasięgu na naszym kontynencie. Trzeba wiedzieć, że gatunek ten zajął miejsce wyrąbanych przed kilkuset laty drzewostanów dębowych; jedna z współczesnych teorii dendrologicznych głosi, iż obecnie buk zaczyna wycofywać się z powrotem ku zachodowi.
Buk – krótka prezentacja
Przyjrzyjmy się dziś bliżej temu gatunkowi, choć może bardziej w nietypowych aspektach. Majestatyczne, okazałe drzewo o gładkiej korze, najpiękniej chyba wygląda w czasie rozwoju liści, gdy niewielkie, jasnozielone listki nie zakrywają jeszcze całej urody wysmukłych, srebrnych pni i fantastycznie poskręcanych konarów.
W mitologii rzymskiej buk uchodził za symbol płodności. I zresztą przez wieki czczony był jako drzewo opiekuńcze i przepędzające złe moce. Cyceron, stając w jednej swych mów w obronie niszczonych lasów, przywołuje właśnie ten gatunek drzewa. Ponoć pierwszy fagot miał być wykonany z drewna bukowego i stąd nazwa tego instrumentu o ciemnej, nosowej barwie („fagus” znaczy po łacinie: buk).
Buk zwyczajny może żyć do 350 lat, jednak tak sędziwe okazy spotyka się rzadko. Najgrubszy i zapewne jeden z najstarszych buków w Polsce rośnie w województwie śląskim, w powiecie raciborskim, miejscowości Strzybnik, w obrębie zapuszczonego parku dworskiego. Jest to buk odmiany czerwonolistnej. Obwód niskiego, guzowatego pnia tego potężnego drzewa o osobliwym pokroju wynosi niespełna siedem metrów, rozpiętość szeroko rozpostartej korony sięga 32 metrów (!), a wiek olbrzyma szacowany jest na około 250 lat.
Buk najlepiej odnawia się naturalnie, z samosiewu, pod okapem starego drzewostanu. Obfite owocowanie powtarza się co 5 – 10 lat. Orzeszki bukowe są jadalne i stanowią przysmak wielu zwierząt (sójek, wiewiórek czy dzików), które nieświadomie przyczyniają się do ich rozsiewania. Jednakże u człowieka nasiona buka, spożyte w nadmiernej ilości, mogą spowodować zatrucie.
Buk przez całe swe życie rośnie bez pośpiechu (najwolniej w młodości), najintensywniejszy wzrost trwa do około 150 lat; potem przyrosty są już minimalne. Drewno bukowe, obecnie jedno z najcenniejszych jako surowiec w przemyśle drzewnym, o bardzo szerokim zastosowaniu, jeszcze do połowy XIX wieku używano prawie wyłącznie jako opał.
Najokazalsze buki na Wysoczyźnie
W lasach Wysoczyzny występuje wiele potężnych, sędziwych drzew tego gatunku; część z nich została prawnie uznana pomnikami przyrody. Poniżej przedstawiono niektóre z nich.
Jednym z najokazalszych i najstarszych buków na Wysoczyźnie Elbląskiej jest buk o obwodzie 520 cm, rosnący w pobliżu miejscowości Krzyżewo (gmina Frombork), w zapomnianej enklawie na wschodniej granicy dużego kompleksu leśnego, należącego do Leśnictwa Pogrodzie. Niestety, jest on w złym stanie zdrowotnym i dobiega już kresu swych dni.
Arcydziełem przyrody jest trójpniowy buk nad rzeką Stradanką, w pobliżu miejscowości Przybyłowo: drzewo wytworzyło trzy pionowe pnie (dwa skrajne grubsze, strzeliste oraz środkowy cieńszy i dużo niższy) zrośnięte ze sobą – do 1 m wys. od strony lasu i odcinkami do 4,5 m od strony pola – w przedziwny sposób: patrząc od strony lasu wydaje się, że drzewo posiada dwa pnie, ze strony przeciwnej, od pola, widnieją trzy; buk posiada przepiękną, symetryczną koronę – górą przypomina dwie majestatyczne chorągwie, skierowane w przeciwne strony; dołem gałęzie od strony pola zwieszają się aż do ziemi, wręcz jak u odmiany płaczącej. Obwód potężnego pnia poniżej zrośnięcia wynosi około pięciu metrów.
W głębi leśnych ostępów, w pobliżu wąwozu Stradanki, rośnie piękny, oryginalny buk o rzadkim wśród tych drzew pokroju – okazały, niski pień, o ponad czterometrowym obwodzie, już na wysokości dwóch metrów rozgałęzia się w wiele niezbyt grubych, pionowych konarów, gęsto skupionych w regularną, wąską, kielichowatą koronę w kształcie odwróconego stożka.
W lesie niedaleko na południe od Kadyny króluje na wzgórzu mocarny buk o nietypowej, szerokiej z kolei koronie, władczo rozpostartej potężnymi konarami; silny pień drzewa podpiera się okazałymi nabiegami korzeniowymi, wczepionymi niczym olbrzymie palce w gliniastą skarpę.
Osobliwością jest buk spleciony w uścisku z brzozą – ta zakochana para przystanęła na rozstaju dróg, na rubieżach lasu w okolicy miejscowości Przybyłowo.
Równie wyjątkowym okazem piękna i dramaturgii formy jest buk odmiany płaczącej, rosnący w pobliżu kościoła w Łęczu – posadzony przed około stu laty, stoi na straży obelisku, upamiętniającego żołnierzy, poległych w I wojnie światowej.
Zbigniew Zagrodzki
Park Krajobrazowy Wysoczyzny Elbląskiej
