Park Krajobrazowy Wysoczyzny Elbląskiej

Wysoczyzna Elbląska zaskakuje tajemniczymi leśnymi ścieżkami i panoramicznymi widokami. Liczne szlaki piesze i rowerowe prowadzą przez najbardziej atrakcyjne turystycznie wzgórza między Elblągiem a Tolkmickiem, stąd poświęcamy im nasz cykl „Poznaj Wysoczyznę Elbląską od A do Z!”. Partnerem cyklu jest Dziennik Elbląski. 

Anielskie ziele

czyli Arcydzięgiel litwor (Angelica archangelica L.)  jest gatunkiem rośliny z rodziny selerowatych. Roślina ma wiele nazw zwyczajowych i ludowych: angelika, dzięgiel lekarski, dzięgiel wielki, anielskie ziele, archangielski korzeń, anielski korzeń. Nazwa łacińska pochodzi od słowa archangelos,(które oznacza archanioł) nawiązująca do legendarnego objawienia się anioła, który miał wskazać mnichom tę roślinę jako antidotum podczas epidemii. Od nazwy tej rośliny pochodzi wiele geograficznych nazw w Tatrach, np. Dolina Litworowa, Litworowa Przełęcz, Litworowy Staw Gąsienicowy.

Arcydzięgiel jest okazałą rośliną o grubej,  bruzdowanej,  rozgałęzionej, pustej w środku łodydze, która może mieć kolor zielony, zielonkawo-żółty, a często nabiega purpurowo lub czerwonobrunatnie. Dorasta do 2,5 m wysokości. Ma duże, pierzaste, osadzone na długich ogonkach liście. Liście górne obejmują łodygę charakterystycznymi, rozdętymi pochwami. Kłącze ma krótkie, o grubości 5 cm, pofałdowane i brunatne. Wyrastają z niego cienkie, podłużnie bruzdowane korzenie. Jest rośliną dwuletnią. Kwitnie od końca czerwca do sierpnia. Kwiaty ma zielonkawe, drobne, zebrane w duże, kuliste baldachy (w odróżnieniu od parasolowatych u podobnego, lecz parzącego Barszczu Sosnowskiego). Rośnie w miejscach żyznych i wilgotnych. W Polsce występują dwa podgatunki: Dzięgiel litwor typowy, który  występuje w górach oraz Dzięgiel litwor nadbrzeżny, który występuje w pasie nadmorskim i wzdłuż brzegów rzek.

Od 2014 roku roślina jest objęta w Polsce ochroną częściową. W latach 1983–2014 znajdowała się pod ścisłą ochroną.

Od wieków uznawany za roślinę o cudownych właściwościach

Historia arcydzięgla sięga czasów średniowiecza, kiedy to roślina ta uchodziła za tajemniczy lek przeciw dżumie i innym plagom. To jedno z najbardziej fascynujących ziół, wykorzystywanych zarówno w tradycyjnej, jak i współczesnej fitoterapii. Dziś Arcydzięgiel litwor przeżywa renesans popularności.

Surowcem leczniczym anielskiego ziela są jego owoce, korzeń oraz kwiaty. Ze względu na bogaty skład substancji leczniczych arcydzięgiel litwor wykazuje wielokierunkowe działanie na organizm człowieka. I tak:

-olejki eteryczne – odpowiadają za zapach oraz właściwości rozkurczające, przeciwbakteryjne i uspokajające i przeciwlękowe. W praktyce napar z korzenia arcydzięgla bywa polecany jako „ziołowy tonik dla nerwów” – pomaga w stanach rozdrażnienia, niepokoju, łagodnych zaburzeń snu. Wybrane substancje mogą również łagodzić objawy stresu i poprawiać odporność psychiczną. Herbata z korzenia arcydzięgla była uważana za napój „odganiający zło i melancholię”. Olejek jest wykorzystywany do nacierania przy nerwobólach i bólach reumatycznych;

-kumaryna – działa przeciwzapalnie, rozkurczowo, usprawnia mikrokrążenie, wpływa na procesy trawienne. Pobudza wydzielanie soków trawiennych i żółci. Likwiduje wzdęcia, stany skurczowe jelit i żołądka. Wspomaga profilaktykę żylaków i stanów zapalnych żył, wpływa także na poprawę mikrokrążenia. Istnieją doniesienia o łagodnym działaniu antyagregacyjnym (przeciw zlepianiu się płytek krwi). Należy jednak pamiętać, że ze względu na zawartość furanokumaryn surowiec działa fototoksycznie i może powodować stany zapalne skóry;

-związki goryczowe – stymulują wydzielanie soków trawiennych, pobudzają apetyt;

-flawonoidy – posiadają właściwości antyoksydacyjne, wzmacniają ściany naczyń krwionośnych i wspomagają regenerację tkanek;

Arcydzięgiel, pobudzając funkcje wątroby i procesy detoksykacji, bywa wsparciem w terapii oczyszczającej. Arcydzięgiel litwor może pomóc zwłaszcza, gdy potrzebne jest holistyczne, naturalne wzmocnienie organizmu w osłabieniu, rekonwalescencji oraz w walce ze skutkami przewlekłego stresu.

 Zastosowania kulinarne

W Skandynawii arcydzięgiel był nie tylko lekarstwem, ale i pożywieniem – korzeń, łodygi i liście gotowano lub smażono. Młode pędy i ogonki liściowe jada się jak rabarbar, a kandyzowany arcydzięgiel  wykorzystywany jest w cukiernictwie do ozdabiania ciast i tortów. Skośnie pocięte fragmenty łodygi zebrane w maju smażone są w cukrze (takie specjały noszą nazwę „ anżelika”). Liście młodych roślin dodaje się do sałatek, po ugotowaniu można je spożywać jak inne warzywa. Roślina stosowana jest także przy produkcji alkoholi np. dzięgielówki czy słynnych „likierów klasztornych” (np. Benedyktynka, Chartreuse).

Arcydzięgiel jest rośliną miododajną. Kwiaty tej rośliny wydzielają duże ilości łatwo dostępnego dla pszczół nektaru. Wydajność miodowa tego gatunku wynosi do 200 kg/ha. Miód z niego ma jasny kolor, jest mocno aromatyczny i ostry w smaku.

Korzystając z dobrodziejstw ziół pamiętajmy, że produkty zawierające arcydzięgiel lekarski należy stosować zgodnie wytycznymi lekarza i wymogami producenta specyfiku.

Należy pamiętać również, że dziko rosnące rośliny zgodnie z przepisami  o ochronie gatunkowej roślin objęte są  zakazem umyślnego niszczenia,  zrywania, uszkadzania oraz pozyskiwania lub zbioru. Samodzielne sporządzanie specyfików z tej rośliny dozwolone jest tylko z egzemplarzy hodowlanych.

 

Jarosław Mytych

Park Krajobrazowy Wysoczyzny Elbląskiej

 

 

 

 

 

• 
• 
•